افتادگی رحم و مثانه؛ علائم، درجات، علتها و روشهای درمان
- افتادگی اندامهای لگنی چیست؟
- تفاوت افتادگی رحم، مثانه و رکتوم
- علائم افتادگی رحم و مثانه چیست؟
- افتادگی رحم و مثانه چرا ایجاد میشود؟
- درجات افتادگی چگونه تعیین میشود؟
- درمان افتادگی رحم و مثانه بدون جراحی
- تمرینات کف لگن و ورزش کگل
- پساری یا حلقه واژن چیست؟
- اصلاح سبک زندگی و درمان مشکلات همراه
- چه زمانی جراحی افتادگی رحم یا مثانه بررسی میشود؟
- بارداری و زایمان بعد از درمان افتادگی
- مراقبت و پیگیری پس از درمان
- سؤالهای متداول درباره افتادگی رحم و مثانه
- آیا افتادگی رحم درمان دارد؟
- آیا افتادگی خفیف خودبهخود برطرف میشود؟
- آیا افتادگی مثانه همان بیاختیاری ادرار است؟
- آیا افتادگی رحم همیشه نیازمند برداشتن رحم است؟
- آیا ورزش سنگین برای همه افراد مبتلا ممنوع است؟
- جمعبندی
- منابع علمی
افتادگی رحم و مثانه از شایعترین شکلهای افتادگی اندامهای لگنی (Pelvic Organ Prolapse) است. در این وضعیت، بافتها و عضلاتی که اندامهای لگن را حمایت میکنند ضعیف یا کشیده میشوند و ممکن است رحم، مثانه یا قسمت دیگری از دیواره واژن به سمت پایین جابهجا شود. احساس فشار یا سنگینی در لگن، مشاهده برآمدگی در ورودی واژن، اختلال در دفع ادرار یا ناراحتی هنگام فعالیت از دلایل رایج مراجعه هستند. با این حال، هر فردی که در معاینه درجاتی از افتادگی دارد الزاماً علامتدار نیست و هر افتادگی به جراحی نیاز ندارد.
انتخاب درمان به نوع و شدت افتادگی، میزان آزاردهندگی علائم، وضعیت سلامت عمومی، برنامه بارداری و ترجیح بیمار بستگی دارد. در ادامه تفاوت افتادگی رحم با افتادگی مثانه، روشهای تشخیص و گزینههای غیرجراحی و جراحی را مرور میکنیم.
افتادگی اندامهای لگنی چیست؟
کف لگن مجموعهای از عضلات، رباطها و بافتهای پیوندی است که به حمایت از مثانه، رحم، روده و مجرای ادرار کمک میکند. هنگامی که این ساختارها توان نگهداری کافی نداشته باشند، ممکن است اندامها به داخل کانال واژن برجسته شوند. عنوان کلی این مجموعه تغییرات «افتادگی اندامهای لگنی» یا پرولاپس است.
افتادگی گاهی پس از بارداری و زایمان، گاهی در دوران یائسگی و گاهی بهتدریج با افزایش سن ظاهر میشود. وجود یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی نیست؛ از سوی دیگر، افراد بدون سابقه زایمان طبیعی نیز ممکن است افتادگی داشته باشند.
تفاوت افتادگی رحم، مثانه و رکتوم
- افتادگی رحم: رحم و دهانه رحم به سمت پایین واژن جابهجا میشوند. این وضعیت لزوماً به معنی بیرونزدگی کامل رحم نیست.
- افتادگی مثانه یا سیستوسل: دیواره جلویی واژن به دلیل کاهش حمایت مثانه برجسته میشود؛ گاهی با احساس تخلیهنشدن کامل ادرار همراه است.
- افتادگی دیواره پشتی واژن یا رکتوسل: رکتوم به سمت دیواره پشتی واژن برجسته میشود و ممکن است دفع مدفوع را دشوار کند.
- افتادگی رأس واژن: در برخی افراد، بخش بالایی واژن به سمت پایین حرکت میکند؛ از جمله پس از بعضی جراحیهای لگنی.
ممکن است بیش از یک بخش همزمان درگیر باشد. به همین دلیل صرفاً بر اساس محل احساس فشار نمیتوان نوع افتادگی را تشخیص داد.
علائم افتادگی رحم و مثانه چیست؟
نشانهها از فردی به فرد دیگر متفاوتاند. برخی بیماران تنها در پایان روز یا پس از ایستادن طولانی احساس سنگینی دارند و برخی برآمدگی واضحی را حس میکنند. نشانههای احتمالی عبارتاند از:
- احساس کشیدگی، فشار یا وجود جسم خارجی در واژن؛
- لمس یا مشاهده برجستگی در دهانه واژن؛
- تشدید احساس سنگینی هنگام ایستادن یا فعالیت و کاهش آن هنگام درازکشیدن؛
- تکرر ادرار، دشواری شروع ادرار، احساس تخلیه ناقص یا نشت ادرار؛
- دشواری دفع مدفوع یا نیاز به زورزدن مکرر؛
- ناراحتی هنگام رابطه جنسی در بعضی افراد.
این علائم اختصاصی افتادگی نیستند و ممکن است در مشکلات مثانه، عفونت، یبوست یا بیماریهای دیگر نیز دیده شوند. ناتوانی ناگهانی در ادرارکردن، خونریزی غیرعادی، درد شدید یا برآمدگی دردناک و زخمشده نیازمند ارزیابی پزشکی سریع است. اگر نشت ادرار مشکل اصلی شماست، مطلب بیاختیاری ادرار در زنان را بخوانید.
افتادگی رحم و مثانه چرا ایجاد میشود؟
بارداری و زایمان واژینال، افزایش سن، تغییرات بافتی پس از یائسگی، اضافهوزن، یبوست مزمن، سرفه مداوم، بعضی فعالیتهای همراه با افزایش مکرر فشار شکمی و سابقه خانوادگی میتوانند با افتادگی مرتبط باشند. بعضی جراحیهای لگنی نیز ممکن است الگوی حمایت اندامها را تغییر دهند.
این عوامل الزاماً مستقل یا قابلاجتناب نیستند. هدف از شناخت آنها سرزنش بیمار یا ممنوعکردن همه فعالیتهای بدنی نیست؛ بلکه انتخاب راهکارهای واقعبینانه مانند درمان یبوست، مدیریت سرفه یا تنظیم برنامه ورزشی است.
درجات افتادگی چگونه تعیین میشود؟
پزشک با معاینه لگنی و بررسی دیوارههای واژن، دهانه رحم و میزان پایینآمدن بافتها نوع و شدت افتادگی را مشخص میکند. یکی از روشهای استاندارد ثبت شدت، سیستم POP-Q است. در بیان ساده، مرحلههای پایینتر معمولاً به افتادگی محدودتر و مراحل بالاتر به بیرونزدگی بیشتر اشاره دارند؛ اما عدد مرحله بهتنهایی تعیین نمیکند که فرد چه درمانی نیاز دارد.
در جلسه بررسی ممکن است درباره زایمانهای قبلی، سابقه جراحی، یبوست، نشتی ادرار، وضعیت جنسی و برنامه بارداری سؤال شود. در صورت وجود نشانههای ادراری، آزمایش ادرار یا بررسی تخلیه مثانه مطرح میشود؛ هر بیمار به همه آزمایشها یا تصویربرداری پیشرفته نیاز ندارد.
درمان افتادگی رحم و مثانه بدون جراحی
در بسیاری از موارد، بهویژه زمانی که علائم خفیفاند یا فرد ترجیح میدهد جراحی نکند، درمان غیرجراحی انتخاب مناسبی است. هدف میتواند کاهش علائم، بهبود عملکرد و افزایش کیفیت زندگی باشد؛ نه لزوماً بازگرداندن کامل همه تغییرات آناتومیک.
تمرینات کف لگن و ورزش کگل
آموزش صحیح انقباض و رهاسازی عضلات کف لگن میتواند به برخی بیماران کمک کند. انجام صرفاً تکراری تمرین کگل بدون مطمئنشدن از فعالسازی صحیح عضلات ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد. در راهنمای NICE برای افتادگی علامتدار مرحله ۱ یا ۲، دورهای دستکم ۱۶ هفتهای از تمرینات تحت نظارت بهعنوان یکی از گزینههای اولیه پیشنهاد شده است. اگر تمرینها سودمند باشند، ادامه آنها اهمیت دارد.
این تمرینها برای همه الگوهای درد لگنی یا اختلال عملکرد عضلات یکسان نیستند؛ در صورت درد یا دشواری اجرای تمرین، ارزیابی فیزیوتراپی تخصصی کف لگن مفید است.
پساری یا حلقه واژن چیست؟
پساری وسیلهای است که با شکل و اندازه مناسب داخل واژن قرار میگیرد و به حمایت از اندامهای افتاده کمک میکند. پساری برای برخی افراد راهکاری طولانیمدت است؛ برای برخی دیگر تا زمان تصمیمگیری درباره جراحی یا تکمیل شرایط درمان کاربرد دارد.
انتخاب اندازه مناسب ممکن است به بیش از یک بار تنظیم نیاز داشته باشد. ترشح، تحریک، خونریزی، جابهجایی یا دشواری خارجکردن از عوارض احتمالی هستند و به همین دلیل پیگیری و مراقبت دورهای ضرورت دارد. قرار دادن پساری بدون آموزش و معاینه تخصصی توصیه نمیشود.
اصلاح سبک زندگی و درمان مشکلات همراه
درمان یبوست، مدیریت سرفه مزمن، فعالیت بدنی متناسب با شرایط و کاهش وزن در صورت وجود اضافهوزن میتوانند به کاهش فشار و علائم کمک کنند. در افراد یائسهای که علائم آتروفی یا خشکی واژن دارند، پزشک ممکن است استروژن موضعی واژن را نیز، با توجه به شرایط و موارد منع مصرف، بررسی کند. استروژن موضعی درمان قطعی افتادگی نیست و برای همه افراد تجویز نمیشود.
چه زمانی جراحی افتادگی رحم یا مثانه بررسی میشود؟
وقتی علائم به شکل قابلتوجهی کیفیت زندگی را مختل کرده، افتادگی پیشرفته باشد، مشکلات عملکردی ایجاد شود یا درمان غیرجراحی نتیجه قابلقبول ندهد، مشاوره درباره جراحی مطرح میشود. نوع عمل به این بستگی دارد که کدام بخش افتاده است و آیا حفظ رحم یا برنامه بارداری آینده برای بیمار اهمیت دارد.
روشها ممکن است شامل ترمیم دیواره جلویی یا پشتی واژن، تثبیت ساختارهای حمایتی، جراحیهای حفظ رحم یا در موارد منتخب جراحی همراه با برداشتن رحم باشند. برداشتن رحم برای همه انواع افتادگی ضروری نیست. درباره مزایا، احتمال عود، درد، آسیب به اندامهای مجاور، خونریزی، عفونت و پیامدهای احتمالی برای عملکرد ادراری و جنسی باید پیش از تصمیمگیری گفتوگو شود. استفاده از مش یا مواد کاشتنی نیز موضوعی اختصاصی با محدودیتها و ملاحظات ایمنی ویژه است و نباید بهعنوان گزینه پیشفرض معرفی شود.
بارداری و زایمان بعد از درمان افتادگی
اگر فرد قصد بارداری دارد، لازم است این موضوع پیش از انتخاب روش درمان گفته شود. تغییرات بارداری ممکن است بر علائم و نتیجه درمان تأثیر بگذارند و بعضی جراحیها میتوانند انتخابهای مربوط به بارداری یا زایمان را تحت تأثیر قرار دهند. هیچ پاسخ یکسانی برای «بارداری بعد از عمل افتادگی رحم» وجود ندارد؛ نوع عمل و شرایط فرد تعیینکنندهاند.
مراقبت و پیگیری پس از درمان
پس از شروع تمرینات یا استفاده از پساری، روند علائم و مشکلات ادراری و دفعی در ویزیتهای پیگیری ارزیابی میشود. پس از جراحی، دستورهای مربوط به فعالیت، بلندکردن اجسام، رابطه جنسی، یبوست و زمان مراجعه به نوع عمل بستگی دارد. مدت نقاهت را نمیتوان برای همه بیماران عدد ثابت اعلام کرد. تب، درد رو به افزایش، خونریزی غیرمعمول یا اختلال واضح در ادرارکردن پس از عمل باید به تیم درمان اطلاع داده شود.
سؤالهای متداول درباره افتادگی رحم و مثانه
آیا افتادگی رحم درمان دارد؟
بله. گزینههای متنوعی برای کنترل علائم وجود دارد؛ از تمرین تخصصی و پساری تا جراحی در موارد مناسب. انتخاب روش به معاینه و ترجیح بیمار وابسته است.
آیا افتادگی خفیف خودبهخود برطرف میشود؟
علائم ممکن است کموزیاد شوند و با درمانهای حمایتی بهتر شوند، اما نمیتوان به همه بیماران وعده بازگشت کامل ساختارهای لگنی به حالت قبل داد.
آیا افتادگی مثانه همان بیاختیاری ادرار است؟
خیر. ممکن است همزمان باشند، اما هر فرد دارای سیستوسل لزوماً بیاختیاری ندارد و هر نشتی ادرار نیز به معنای افتادگی مثانه نیست.
آیا افتادگی رحم همیشه نیازمند برداشتن رحم است؟
خیر. با توجه به نوع افتادگی و اهداف درمان، روشهای حفظ رحم نیز ممکن است مطرح شوند.
آیا ورزش سنگین برای همه افراد مبتلا ممنوع است؟
خیر. نوع فعالیت، شدت علائم و شیوه اجرای حرکت اهمیت دارد. برنامه فعالیت بهتر است با نظر متخصص و در صورت لزوم فیزیوتراپیست کف لگن تنظیم شود.
جمعبندی
اگر برآمدگی واژن، احساس فشار لگنی یا تغییر در دفع ادرار دارید، معاینه متخصص زنان و در موارد لازم ارجاع به اوروژنیکولوژیست کمک میکند نوع و شدت مشکل روشن شود. پیش از انتخاب جراحی، گزینههای غیرجراحی و انتظارات واقعی از درمان را نیز بررسی کنید.
منابع علمی
- NICE — Urinary incontinence and pelvic organ prolapse in women (NG123): https://www.nice.org.uk/guidance/ng123/chapter/recommendations